Dünyayı gezme fikri yeni bir şeyler görmek, ufkunu açmak, farklı kültürleri tanımak gibi bir yerlerden çıkmış gibi görünebilir. Ama detaylara bakınca çok başka bir hikaye var altında. Bugün bu konuyu biraz derinlemesine ele almaya çalışacağım.
Öncelikle, burada gezme sözcüğü ile kastettiğimimz şey ekonomik ya da güvenlik gibi mücbir sebeplerle geçici ya da kalıcı olarak yer değiştirme eylemlerini kapsamıyor. Burada bahsettiğimiz gezme eylemi, sadece keyfi olarak yapılan gezme eylemini kapsar. Buradan bakınca gezme fikri, temelde dini bir ritüel olarak başladı. Hac yolculukları, türbe ziyaretleri, kutsal mekana doğru uzun yürüyüşler gibi insan hareketinin motivasyonu ağırlıklı olarak inançtı. Haliyle de rota da kutsal olanın etrafında çiziliyordu.
Sonra Avrupa’dan başlayan bir dalga halinde yavaş yavaş sekülerleşti. Aynı hareket, bu kez Tanrı için değil statü için yapılmaya başlandı. 17. – 18. yüzyıl Avrupa aristokrasisinin “Grand Tour” denen gezileri var mesela. Dönüp salonlarda anlatacak hikaye biriktirmek, duvara asılacak tablo almak, kütüphaneye koyacak birkaç cilt kitap edinmek için “dünyayı gezmek” temel motivasyon oldu. Ama bu aristokrat ve orta sınıf alışkanlık ayağa düşünce, orta sınıflıktan ayağa düşen her şey gibi içi daha da boşaldı ve içeriği derinliğini kaybetti.
Günümüzde eğitim yolu ile sınıf atlama çabasının vücut bulmuş hali olan beyaz yakalı kesim için gezmek, keşfedilecek yer aramaktan, bilgisini görgüsünü artırmaktan çok kendi kendini göstermek için yapılan bir eylem. Zaten milyon kişinin gittiği yere gidip “ben de gittim” demenin bir yoludur. Yani formül şu: “Aslında görmesem de olur ama herkes gördüğü için benim de görmem gereken yerler listesi.” Tarihi, entelektüel hiçbir derinliğini kavrayamadığı, aslına bakarsanız merak da etmediği mekanlardan şahsi olarak da hiçbir keyif almadan, sadece “gittim” diyebilmek, içinde bulunduğu çevredeki sınıfsal pozisyonunu tahkim edebilmek. Türkiye’de döviz bu derece yükselmeden önce terfi alacak her beyaz kana bir Paris, Viyana, Roma tavaf etmiş olması adeta bir adet haline gelmişti. Günümüzde bu turlar hem Schengen vizesindeki ağır bürokratik engellerden dolayı, hem de Türk lirasını döviz karşısında ağır bir kaybı uğramasının sonucu olarak çok pahalı hale geldi.
Bugün dünyayı gezmek diye pazarlanan şey, esasen bu enerjinin bir endüstri tarafından paraya dönüştürülmesiden başka bir şey değil. Bu eylemin nesnesi olan kesimler için ise hayatın boşluğunu yönetmenin yollarından biri. Uçağa binip başka bir AVM, başka bir kahve zinciri, başka bir Instagram köşesinde aynı hayatı biraz filtreden geçirip yeniden yaşamak, Çin’de aynı fabrikalarda üretilmiş (sözde) hediyelik eşyalardan, ya da anı ifade eden şeylerden alıp getirmek pratikte insan üzerinde enetelektüel bir doyuruculuk yaratmayacak olan eylemlerdir. Bence turizmin bugünkü halini test etmek için basit bir deney yetiyor. Instagramı bir hafta kapatsak, dünyayı gezme motivasyonunun yüzde kaçı ayakta kalır? Otel lobilerinin, “şu açıdan çeker misiniz” kuyruklarının, “en iyi 10 rooftop bar” listelerinin, enteresan yemeklere dair paylaşımların kaç tanesi hayatta kalır?
Soruyorum, gezmek, gerçekten dünyayı görmek için mi sürüyor, yoksa piyasanın bize dayattığı şık bir anlam(sızlık) arayışı olduğu için mi?
Süleyman Cabir Ataman
